» مسیر سخت کارت اعتباری در ایران تا امروز (قسمت اول)



بر خلاف تمام دنیا، آنچه مردم ایران از شنیدن کارت‌ بانکی در ذهن‌ شان تداعی می ‌شود، همین کارت ‌های نقدی رایج است که فرد پولش را در حسابی متصل به این کارت نگهداری می ‌کند و در مواقع لزوم از آن در بسترهای مختلف استفاده می‌ کند؛ اما در دنیا قضیه کمی متفاوت است و معمولاً با شنیدن عبارت کارت بانکی، مفهوم کارت اعتباری در ذهن افراد تداعی می‌ شود؛ کارتی که از همان لحظه شروع ارائه ‌اش در ایران تا به امروز با مشکلاتی رو به‌رو است.

کارت اعتباری موضوع جدیدی نیست، اولین باری هم نیست که درباره آن می ‌نویسیم و به چرایی توسعه‌نیافتگی کارت اعتباری در کشورمان می ‌پردازیم. سال‌ های سال است که درباره ارائه کارت ‌های اعتباری در کشور صحبت شده، اما موانع و چالش ‌هایی در کشور وجود دارند که باعث می ‌شود در ایران کارت اعتباری نداشته باشیم. از مسدود بودن ارتباط نظام بانکی ایران با دنیا گرفته تا چالش ‌های اعتبارسنجی مشتریان حقیقی و سنتی‌ بودن افکار صنعت بانکی کشور.

البته، نمی ‌شود گفت که تاکنون بانک ‌ها در حوزه کارت اعتباری در کشور کاری نکرده ‌اند، ولی کارهایی که تاکنون انجام شده، آنچنان چشم‌ گیر نیست و تأثیر زیادی بر گسترش کارت ‌های اعتباری نداشته است و این را می ‌توان از نسبت تقریباً ناچیز تعداد کارت‌ های اعتباری کشور در مقایسه با تعداد کارت ‌های نقدی متوجه شد.

گزارش اقتصادی آبان ‌ماه ۱۳۹۹ شاپرک نشان می ‌دهد که در این ماه، تعداد کارت‌ های بانکی تراکنش‌ دار در سوئیچ شاپرک مجموعاً بیش از ۱۱۰ میلیون عدد بوده که بیشترین تعداد آن متعلق به کارت برداشت و کمترین آن با تعداد ۱۷۲ هزار و ۵۱۸ عدد متعلق به کارت اعتباری بوده است. همین اعداد و ارقام به سادگی بیانگر این هستند که کارت اعتباری در ایران آن‌طور که باید، پا نگرفته است. در این گزارش مروری داریم بر راهی که کارت اعتباری در ایران طی کرده و سعی کردیم به مهم‌ ترین اتفاقاتی که تاکنون برای آن رخ داده، بپردازیم.

اولین کارت اعتباری در ایران

توسعه و گسترش کارت بانکی و بانکداری الکترونیکی در ایران بر خلاف سایر کشورهای دنیا بر پایه کارت ‌های دبیت بود. اگر کارت‌ های اعتباری در نقاط دیگر دنیا موجب توسعه بانکداری الکترونیکی شدند، کارت دبیت، زمانی که استفاده از کارت اعتباری در کشور ممنوعیت شرعی داشت، این وظیفه را بر عهده گرفت. صدور کارت اعتباری از دهه ۷۰ جزء آرزوهای مدیران بانکی بود، ولی به خاطر مشکلات ربوی اقدامی در این زمینه انجام نشده بود؛ تا اینکه اواخر دهه ۷۰ دو بازیگر غیربانکی به نام‌ های سایپا کارت و ثمین ‌کارت به این حوزه وارد شدند. این دو شرکت توسط مدیران وقت شرکت ‌های داده‌ پردازی و ایز ایران تأسیس شده بودند. این دو بر حسب اتفاقاتی ریشه‌ های مشکلات پرداخت و نیازهای جامعه را شناسایی و شروع به صدور کارت کردند.

سال ۱۳۷۹ در کشور هنوز هیچ کارتی از جانب بانک‌ ها به‌عنوان کارت اعتباری صادر نشده بود و ثمین‌کارت در ایران اولین کارت اعتباری بود که توسط شرکت صنایع کامپیوتری ایران (ICI) وابسته به شرکت ایز ایران راه ‌اندازی شده بود. سقف اعتبار این کارت ‌ها ۲۰۰ هزار تومان بود و دارنده کارت بر اساس میزان حقوقش، اعتبار دریافت می ‌کرد. در سال ۱۳۸۰ فعالیت کارت‌ های اعتباری ثمین‌ کارت گسترش پیدا کرد و در سطح چهار شرکت اصلی (شرکت ملی نفت ایران، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده‌ های نفتی ایران، شرکت ملی صنایع پتروشیمی و وزارت نفت) صادر و توزیع شد.

در سال ‌های ابتدایی ماهیانه حدود ۱۰ الی ۱۱ هزار نفر به‌ طور میانگین از اعتبار این کارت ‌ها در سطح چهار شرکت اصلی استفاده می ‌کردند تا اینکه ثمین‌ کارت با مخالفت بانک مرکزی رو به‌ رو شد.

بعد از اینکه ثمین‌ کارت شروع به رشد کرد، بانک ‌های کشور نیز از خواب بیدار شدند و به سرمایه ‌گذاری در این حوزه پرداختند. مقاومت ‌ها در خصوص کارت اعتباری در کشور از همین نقطه شروع شد. ثمین ‌کارت با مخالفت بانک مرکزی رو به ‌رو شد. بانک مرکزی معتقد بود این کار صرفاً در حیطه اختیارات بانک و شبکه بانکی است و این شرکت‌ ها هیچ‌ یک بانکی نیستند و نمی ‌توانند در این فضا فعالیت کنند. از طرفی بانک ‌ها اعلام کردند که در ساختار خود امکانات لازم برای انجام این کار را ندارند.

پس باید شرکتی خارج از بانک ثبت می ‌کردند تا این مأموریت را انجام دهد. از این نقطه شرکت ‌های پی ‌اس ‌پی زیرمجموعه بانک‌ ها آغاز به کار کردند. در ابتدای دهه ۹۰ با حضور شاپرک، نظام پرداخت الکترونیکی تعریف دقیق و مشخصی پیدا کرد و این شرکت ‌ها ملزم به رعایت قواعد و قوانین بازار کسب ‌وکار و رقابت شدند. در نهایت به‌ مرور استفاده از ثمین‌کارت ‌ها کاهش پیدا کرد و اواخر پاییز ۱۳۹۰ از این کارت‌ ها دیگر استفاده نشدند و سرانجام مطلوبی پیدا نکردند.

از منابع قرض‌الحسنه تا عقد مرابحه

پیش از سال ۱۳۸۶ برخی بانک ‌ها به‌ صورت جسته ‌گریخته برای اینکه تفاوت‌ های خود را در ارائه خدمات نوین بانکداری به مشتریان نشان دهند، اقدام به صدور کارت اعتباری می ‌کردند یا اخباری در این زمینه منتشر می ‌کردند؛ اما این اقدام بانک ‌ها با توجه ‌به مخالفت فقها مورد استقبال قرار نگرفت و بانک مرکزی نیز با توسعه آن مخالفت کرد؛ اما در نهایت سال ۱۳۸۶ مرحوم سیدعباس موسویان، عضو شورای فقهی بانک مرکزی اعلام کرد که «پس از بررسی ‌هایی که توسط کارگروه بانکداری اسلامی صورت گرفت و توضیحاتی که به این کارگروه ارائه شد، اشکالات شرعی وارد بر کارت اعتباری رفع شده است.»

با این حال صدور دستورالعمل کارت اعتباری تقریباً یک سالی طول کشید و در نهایت در خردادماه ۱۳۸۷ دستورالعمل صدور کارت اعتباری به بانک ‌های کشور ابلاغ شد. بر اساس این دستورالعمل کارت خرید اعتباری صرفاً در پایانه ‌های فروش و برای پرداخت وجه کالا یا خدمت خریداری‌ شده قابل ‌استفاده بود و در خودپردازها برای دریافت وجه نقد کاربرد نداشتند. با استفاده از این کارت، وجه کالا و خدمات خریداری‌ شده توسط بانک به فروشنده پرداخت و سپس در پایان ماه صورت ‌حساب از جانب بانک برای دارنده کارت ارسال می‌ شد.

دارنده کارت حداقل ۱۰ روز از تاریخ صدور صورت ‌حساب مهلت داشت تا وجه کالا یا خدمات خریداری ‌شده را بدون هیچ ‌گونه کارمزد یا سود اضافی به بانک پرداخت کند. البته این دستورالعمل در فاصله کمتر از شش ماه اصلاح و ویرایش دوم آن در آذرماه همان سال به شبکه بانکی کشور ابلاغ شد.

در دستورالعملی که برای صدور کارت اعتباری صادر شده بود، به منابعی که بانک ‌ها برای صدور کارت اعتباری باید از آن بهره می‌ گرفتند، اشاره ‌ای نشده بود. از همین رو مهرماه همان سال بانک مرکزی مجوز استفاده از منابع قرض‌ الحسنه جذب ‌شده برای صدور کارت ‌های خرید اعتباری را صادر کرد که بر اساس آن، بانک ‌ها و موسسات اعتباری می ‌توانستند تا سقف شش میلیون ریال به ‌ازای هر کارت، از منابع قرض الحسنه جذب‌ شده برای صدور کارت‌ های خرید اعتباری استفاده کنند.

بانک ‌ها و موسسات اعتباری مجاز بودند به تعداد حداقل کارت ‌های صادرشده در چارچوب «دستورالعمل صدور و راهبری کارت خرید اعتباری» که توسط اداره نظام ‌های پرداخت بانک مرکزی به آنها ابلاغ شده بود، نسبت به صدور کارت اعتباری اقدام کنند. اما این منبع در نظر گرفته ‌شده از سوی بانک مرکزی، برای بانک ‌ها چندان منبع خوشایندی نبود و تقریباً بانک‌ ها به صدور کارت اعتباری از این منبع اقدام نکردند.

همین امر موجب شد بانک مرکزی در سال ۱۳۸۹، اقدام به تعریف طرحی برای گسترش کارت اعتباری کند؛ طبق آن طرح قرار شد در هفته دولت حدود یک میلیون کارت اعتباری برای کارکنان دولت صادر شود. هرچند هر روز خبری از توزیع کارت اعتباری منتشر می ‌شد، اما این طرح موفقیت چندانی به دست نیاورد و کارمندان دولت که هدف اصلی اجرای این طرح بودند، از آن استقبال نکردند.

پس از مدتی نیز مسئولان بانک مرکزی به این نتیجه رسیدند که استفاده از منابع قرض ‌الحسنه برای کارت اعتباری مناسب نیست؛ چراکه منابع قرض ‌الحسنه محدود است و بانک ‌ها چندان اشتیاقی برای استفاده از آن منابع برای صدور کارت اعتباری ندارند؛ از همین رو تصمیم گرفتند عقد دیگری را برای کارت اعتباری در نظر بگیرند. شهریورماه ۱۳۹۰ بود که بانک مرکزی در دستورالعملی استفاده از عقد مرابحه را برای صدور کارت اعتباری ابلاغ کرد.

منبع: عصر تراکنش

»
تهران خیابان شریعتی بالاتر از هویزه کوچه عمادیان پلاک ۳    تلفن: ۴۳۴۰۸۰۰۰    خدمات مشتریان: ۴۳۰۸۷
تمامی حقوق این سایت برای شرکت توسعه سرمایه پیشگامان پویا محفوظ می باشد.